مهر که شروع می‌شود، بسیاری از پدر و مادرهای بچه‌های پیش‌دبستانی نگران این هستند که آیا دست کودکشان برای نوشتن آماده است یا نه. شاید دیده‌اید که مداد را با مشت می‌گیرد، زود خسته می‌شود یا خط‌هایش لرزان است. خبر خوب این است که با بازی‌های ساده‌ی روزمره می‌توانید به آماده شدن دست او کمک کنید، بدون این‌که حتی یک خط تمرین نوشتن جلویش بگذارید.
عضلات ظریف دست چیست و چرا پیش از نوشتن مهم است؟
منظور از عضلات ظریف، ماهیچه‌های کوچک انگشت‌ها، کف دست و مچ است. همین عضلات هستند که به کودک کمک می‌کنند دکمه ببندد، با قاشق غذا بخورد، ورق کتاب را بگرداند و بعدها مداد را درست در دست نگه دارد.
نوشتن برای کودک کار سنگینی است؛ هم باید مداد را محکم اما نه خیلی سفت بگیرد، هم حرکت‌های کوچک و دقیق انجام دهد و هم چشم و دستش با هم هماهنگ باشند. وقتی این عضلات از قبل با بازی ورزیده شده باشند، نوشتن در کلاس اول می‌تواند برای کودک کم‌دردسرتر و خوشایندتر باشد.
نشانه‌هایی که می‌گوید دست کودک به تمرین بیشتری نیاز دارد
هر کودکی با سرعت خودش رشد می‌کند و این نشانه‌ها به معنای مشکل نیستند؛ فقط می‌گویند کمی بازی دستی بیشتر می‌تواند مفید باشد:
- مداد یا مداد رنگی را با تمام مشت می‌گیرد.
- بعد از چند دقیقه رنگ‌آمیزی یا نقاشی، از خستگی دست شکایت می‌کند.
- باز کردن در ظرف‌ها، بستن دکمه یا کار با قیچی برایش سخت است.
- هنگام نقاشی کل بازو را تکان می‌دهد و مچ و انگشت‌ها کمتر حرکت می‌کنند.
اگر این سختی‌ها زیاد است یا با گذشت زمان کمتر نمی‌شود، بهتر است با مربی یا معلم کودک، یا یک متخصص کودک، درباره‌اش صحبت کنید.
تمرین‌های ساده و خانگی برای تقویت انگشت‌ها
۱. خمیربازی
ورز دادن، گلوله کردن، فشار دادن و کشیدن خمیر یکی از بهترین تمرین‌ها برای قوی شدن انگشت‌هاست. از کودک بخواهید با نوک انگشت‌ها گلوله‌های کوچک بسازد یا با انگشت اشاره در خمیر سوراخ درست کند.
۲. پاره کردن و مچاله کردن کاغذ
کاغذهای رنگی یا روزنامه‌ی کهنه را با دست به تکه‌های کوچک پاره کنید و بعد آن‌ها را مچاله کنید و روی یک مقوا بچسبانید. این کار ساده، انگشت شست و اشاره را که در گرفتن مداد نقش اصلی دارند فعال می‌کند.
۳. گیره‌ی لباس
چند گیره‌ی لباس را به لبه‌ی یک کاسه یا مقوا وصل کنید و از کودک بخواهید آن‌ها را باز و بسته کند. می‌توانید بازی را رنگی کنید: «گیره‌ی قرمز را کنار کاغذ قرمز بزن.»
۴. نخ کردن مهره‌های درشت
مهره‌های چوبی درشت یا ماکارونی‌های لوله‌ای را به یک بند کفش نخ کنید. برای بچه‌های کوچک‌تر حتماً از مهره‌های درشت استفاده کنید و کنارشان بمانید تا چیزی به دهان نبرند.
۵. برداشتن اشیای کوچک با انبرک یا دو انگشت
با یک انبرک پلاستیکی بچگانه یا فقط با نوک انگشت‌ها، دکمه‌ها یا پنبه‌های کوچک را از یک ظرف به ظرف دیگر منتقل کنید. این تمرین هم دقت را بالا می‌برد و هم تمرکز را. در این بازی هم حضور بزرگ‌تر لازم است.
۶. نقاشی روی سطح عمودی
یک کاغذ بزرگ را روی دیوار یا در یخچال بچسبانید و بگذارید کودک ایستاده نقاشی کند. کار روی سطح عمودی مچ را در زاویه‌ای قرار می‌دهد که به گرفتن درست مداد نزدیک است و شانه و بازو را هم قوی می‌کند.
رنگ‌آمیزی با قلمو؛ تمرینی که بازی به نظر می‌رسد
کار با قلمو، به‌خصوص روی سطح‌های کوچک و برجسته، از کودک می‌خواهد قلمو را با نوک انگشت‌ها نگه دارد، فشار دستش را کنترل کند و حرکت‌های کوتاه و دقیق بزند؛ همان مهارت‌هایی که بعدها در نوشتن به کار می‌آید. رنگ کردن یک مجسمه‌ی کوچک هم به همین دلیل می‌تواند تمرین خوبی برای دست باشد.
مثلاً در بسته‌ی میوه‌های رنگارنگ، مجسمه‌ها بافت برجسته دارند و کودک برای رنگ کردن دانه‌های توت‌فرنگی یا حبه‌های انگور باید دستش را آهسته و با دقت حرکت دهد. بسته‌ها یک قلمو، چهار رنگ پایه‌ی آب و یک پیش‌بند دارند، پس لباس کودک هم تمیز می‌ماند. برای بچه‌های پیش‌دبستانی، بهتر است همیشه یک بزرگ‌تر کنارشان باشد.
یک نکته‌ی کوچک: وقتی کودک قلمو را گرفت، به جای اصلاح مداوم، فقط یک بار به او نشان دهید که قلمو را نزدیک موها نگه دارد، نه ته دسته. بقیه را بگذارید با تمرین خودش پیدا کند.
چند نکته برای این‌که تمرین به بازی تبدیل شود
- کوتاه و مکرر: ده دقیقه بازی دستی در روز، بهتر از یک جلسه‌ی طولانی و خسته‌کننده در آخر هفته است.
- بدون فشار نوشتن: لازم نیست کودک پیش از مدرسه حروف را بنویسد. هدف فعلاً قوی شدن دست است، نه یاد گرفتن الفبا.
- کارهای روزمره را به او بسپارید: باز کردن در ظرف، ریختن آب از پارچ کوچک، بستن دکمه و زیپ هم تمرین هستند.
- تلاش را ببینید: به جای «خط‌هایت کج است»، بگویید: «دیدم چقدر با دقت گلوله‌های کوچک ساختی.»
جمع‌بندی: دست‌های آماده، نوشتن آسان‌تر
آماده کردن دست کودک برای نوشتن به کتاب تمرین و برگه‌ی خط‌کشی نیاز ندارد. خمیر، کاغذ، گیره‌ی لباس، مهره و یک قلمو کافی است تا در چند دقیقه بازی روزانه، انگشت‌های کوچک قوی‌تر و هماهنگ‌تر شوند. فعالیت‌ها را متنوع و کوتاه نگه دارید، کنار کودک بمانید و بگذارید از کار با دست‌هایش لذت ببرد.
